Działy Serwisu BPS

Najnowsze Artykuły

Start BPS  >>  Pasożyty  >>  Kleszcze

autorstwa RedakcjaBPS
Opublikowane: 21 - Kwiecień - 2007,
Aktualizacja: 1 - Kwiecień - 2010,
Drukuj    Wyślij

Ixodes ricinus – kleszcz pospolity

Ryc. 1 Ixodes ricinus, samiec i samica (z prawej)

W Polsce występuje 21 z około 810 gatunków kleszczy (Ixodida) opisanych na świecie. W Europie znanych jest ponad 60 gatunków tych roztoczy (Siuda, 1991). Najczęściej notowanym gatunkiem w Europie i w Polsce jest Ixodes ricinus.

Dawniej nazywany kleszczem pastwiskowym, lub niekiedy błędnie kleszczem psim (Furmaga, 1983). Trójżywicielowy gatunek o barwie ciała od jasno - do ciemnobrązowej. Samiec wielkości 2-2,7 x1-1,5 mm, samica: 3-3,5x1,5-2 mm (ryc. 1). Gnatosoma długości 0,5-1 mm (ryc. 2).

 

Ryc. 2 Gnatosoma kleszcza pospolitego

Po nassaniu się samica osiąga wielkość 12x9 mm, upodobniając się do nasiona rącznika pospolitego (Ricinus communis) (ryc. 3).

Ryc. 3 Nassane samice I. ricinus i nasiono rącznika pospolitego (z prawej)

Zresztą fakt ten nie tylko odcisnął piętno na łacińskiej nazwie gatunku kleszcza lecz także na angielskiej - Castor bean tick. Castor bean to po angielsku rącznik pospolity.

Kleszcz pospolity występuje powszechnie na terenie całej Polski. Najczęściej w lasach liściastych i mieszanych, w miejscach o wysokiej wilgotności względnej (80-95%).

Bardzo wrażliwy na wysychanie, mało ruchliwy (przemieszcza się na odległość do kilku metrów), skupiający się wzdłuż leśnych ścieżek i szlaków dzikich zwierząt. Unikający odsłoniętych, pozbawionych drzew i krzewów przestrzeni. Na obszarze Polski wykazuje aktywność od połowy kwietnia do połowy listopada (Siuda, 1993).

 

Tab. 1 Wybrane gatunki kleszczy jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u ludzi z terenu Polski i Europy

Choroba	Czynnik etiologiczny	Ixodes ricinus Kleszcz pospolity	Dermacentor reticulatus Kleszcz łąkowy	Rhipicephalus sanguineus Kleszcz psi
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)	Flavivirus TBE	+	-	-
Gorączka Q	Coxiella burnetii	+	+	+
Borelioza (Choroba z Lyme)	Borrelia burgdorferi s.l.	+	+*	-
Ludzka erlichioza granulocytarna	Anaplasma phagocytophilum	+	-	-
Tularemia	Francisella tularensis	+	+	+
Babeszjoza ludzi	Babesia microti Babesia divergens	+	-	-

 

Tab. 2 Wybrane gatunki kleszczy jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u zwierząt z terenu Polski i Europy

 

Choroba	Czynnik etiologiczny	Ixodes ricinus Kleszcz pospolity	Dermacentor reticulatus Kleszcz łąkowy	Rhipicephalus sanguineus Kleszcz psi
Gorączka Q	Coxiella burnetii	+	+	+
Erlichioza monocytarna psów	Ehrlichia canis	-	-	+
Erlichioza granulocytarna psów	Anaplasma phagocytophilum	+	-	-
Hemobartoneloza psów	Haemobartonella canis	-	-	+
Borelioza Choroba z Lyme	Borrelia burgdorferi s.l.	+	+*	-
Tularemia	Francisella tularensis	+	+	+
Listerioza	Listeria monocytogenes	+	+	-
Hemoglobinuria europejska bydła	Babesia divergens	+	+	-
Babeszjoza psów	Babesia canis	-	+	+

* B. burgdorferi s.l. u tego gatunku kleszcza stwierdzono jedynie w Niemczech (Saksonia)

 

Według danych zebranych przez International Scientific Working group on TBE, w latach 1993-2002 w Polsce odnotowano znaczny wzrost zarejestrowanych przypadków kleszczowego zapalenia mózgu (KZM) u ludzi wywoływanego przez flavivirusa TBE przenoszonego przez kleszcza pospolitego (ryc. 5)(ISW-TBE, 2005). W latach 1990-1992 obserwowano w naszym kraju od 4 do 8 przypadków, natomiast w latach 1993-2002 liczba zachorowań wahała się od 101 do 267. Główne rejony endemiczne występowania tej choroby znajdują się w północno-wschodniej Polsce (ryc. 4).

Ryc. 4 Endemiczne rejony występowania KZM w Polsce (wg WHO)

 

Zachorowania na KZM zarejestrowane w województwie białostockim w latach 1993-1998 oraz w województwie podlaskim w latach 1999-2002 stanowiły odpowiednio 43% i 46% wszystkich przypadków zachorowań na KZM w Polsce (Kondrusik i wsp., 2004). Biorąc pod uwagę liczbę zachorowań ludzi na kleszczowe zapalenie mózgu odnotowanych w latach 2000-2002, w krajach sąsiadujących z Polską (170-205 przypadków) należy podkreślić, że poważniejszą sytuację epidemiologiczną mają Czechy (411-719 przypadków) i Litwa (168-419 przypadków) oraz zbliżoną do krajowej – Niemcy (133-253 przypadków). W roku 2001 wśród 48 przypadków KZM hospitalizowanych w Klinice Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcyjnych AM w Białymstoku, w odróżnieniu od lat poprzednich, nie było pracowników leśnych, co może świadczyć o skuteczności wprowadzonych szczepień (Grygorczuk, 2002).

Ryc. 5 Liczba zarejestrowanych przypadków zachorowań ludzi na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) w Polsce i krajach sąsiednich w latach 1990-2002

 

Chorobę z Lyme (boreliozę) wywołuje krętek Borrelia burgdorferi sensu lato (s.l.). Głównym wektorem tego drobnoustroju w Europie jest kleszcz I. ricinus. Zapadają na nią między innymi ludzie i zwierzęta towarzyszące, natomiast u zwierząt dzikożyjących zwykle przebiega bezobjawowo. W Polsce notuje się rocznie 9-10 przypadków na 100 tys. mieszkańców (w 1996 r. w stanie Connecticut, USA, na obszarze 12 miast, w tym Lyme i Old Lyme, zanotowano 94 przypadki na 100 tys. osób (Stafford III i wsp., 1998)). Jest to liczba nawet dziesięciokrotnie mniejsza niż w krajach sąsiednich. Według opinii Państwowego Zakładu Higieny są to dane zaniżone, wynikające z mniejszej wykrywalności tej jednostki chorobowej. Nie zawsze obserwuje się klasyczny przebieg boreliozy z rumieniem wędrującym, pojawiającym się w miejscu wkłucia kleszcza po 3-30 dniach (najczęściej pomiędzy 7 a 10 dniem) od momentu zakażenia krętkiem. U 15% chorych rumień wędrujący może się w ogóle nie pojawić (Hengge i wsp., 2003). Do zakażenia B. burgdorferi s.l. dochodzi zwykle po 2-3 dniach od chwili wkłucia się kleszcza. Stwierdzano także szybciej następujące zakażenia, już po 17 czy 29 godz. (Humair i Gern, 2000).

W przenoszeniu krętka ze zwierząt dzikożyjących (drobne gryzonie, dzikie przeżuwacze) na ludzi i zwierzęta towarzyszące największą rolę odgrywają postacie dojrzałe i nimfy I. ricinus. W Polsce, w okolicach Szczecina B. burgdorferi s.l. stwierdzano u 15,5% nimf i 36,4% dorosłych postaci, w okolicach Katowic i Tarnowa u 16,7% nimf, u 28,3% samic i 12,5% samców, w okolicach Gdańska, Sopotu i Gdyni u 7,0% nimf, u 24,3% samic i 13,7% samców I. ricinus (Kosik-Bogacka iwsp., 2004, Petko i wsp., 1997, Stańczak i wsp., 2004). Badania przeprowadzone w Czechach, w latach 1991-2001 wykazały, że B. burgdorferi s.l. było zarażonych 26,1% samców, 24,9% samic i 16,8% nimf kleszcza pospolitego. Kleszcz pastwiskowy może zakażać się boreliozą nie tylko pobierając pokarm od zakażonego zwierzęcia lub człowieka ale także wtedy, gdy na zdrowym żywicielu odżywia się w obecności innego zakażonego krętkiem kleszcza (co-feeding transmission). Odległość pomiędzy żerującymi kleszczami nie powinna jednak przekraczać 1 cm (Randolph i wsp., 1996).

U zwierząt towarzyszących, w tym psów i kotów, stwierdza się także boreliozę. Na terenie Europy seroprewalencja B. burgdorferi s.l. u kotów wynosi 33%, natomiast u psów waha się od 5,8 do 53,7%. Zachodzi więc domniemanie, że ich właściciele przy obecności w najbliższym otoczeniu kleszczy powinni być bardziej narażeni na zakażenie tą chorobą. Jak dotychczas nie ma wiarygodnych danych potwierdzających lub bezwzględnie wykluczających tą tezę. Owszem, stwierdzono zbliżoną seroprewalencję B. burgdorferi s.l. u psów myśliwskich i ich właścicieli, jednak tłumaczy się ten fakt jednoczesnym przebywaniem ludzi i zwierząt na obszarach zwiększonego ryzyka (lasy). Monitoring seropozytywności psów może być dobrym wskaźnikiem dla prognozowania ryzyka wystąpienia boreliozy na danym terenie (Bhide i wsp., 2004).

Coraz częściej u ludzi i zwierząt pojawiają się zakażenia nowymi, dotychczas nie notowanymi na danym terenie gatunkami patogenów przenoszonymi przez kleszcze lub też są to przypadki infekcji (inwazji) wielogatunkowych (tab. 1 i 2) (Shaw i wsp., 2001, Sroka i wsp., 2003, Stańczak i wsp., 2004). Obserwowano np. przypadek kobiety w ciąży, u której wystąpiły objawy boreliozy współistniejącej z ludzką granulocytarną erlichiozą (Brzostek, 2004) lub przypadek psa (1,5 roczny owczarek niemiecki), u którego stwierdzono zarówno babeszjozę, jak i boreliozę (badania własne autora). Taki stan rzeczy wynika między innymi z wielożywicielowości zdecydowanej większości gatunków kleszczy, oraz z inwazji wielogatunkowych tych pasożytniczych roztoczy u zwierząt i ludzi. Ma na to wpływ także wzrost populacji dzikich zwierząt i coraz częstsze wkraczanie człowieka na ich tereny w celach gospodarczych i rekreacyjnych, co zwiększa ryzyko zakażenia chorobą odzwierzęcą przenoszoną przez kleszcze. Prawdopodobnie nie bez znaczenia są również subkliniczne infekcje u zwierząt towarzyszących, które stają się rezerwuarem wielu patogenów (Shaw i wsp., 2001). Obecnie szczególnego więc znaczenia nabiera zapobieganie inwazjom kleszczy oraz ich zwalczanie.

 

---

 

 

Literatura:

1. Bhide M., Travnicek M., Curlik J., Stefancikova A., 2004. The importance of dogs in eco-epidemiology of Lyme borreliosis: a review. Vet. Med. – Czech, 49, 4, 135-142.

2. Brzostek T., 2004. Ludzka erlichioza granulocytarna współistniejąca z boreliozą z Lyme u kobiety ciężarnej. Przegl. Epidemiol., 58, 2, 289-294.

3. Furmaga S., 1983: Chroby pasożytnicze zwierząt domowych. PWRiL, Warszawa, 43.

4. Grygorczuk S., Mierzyńska D., Zdrodowska A., Zajkowska J., Pancewicz S., Kondrusik M., Świerzbińska R., Pryszmont J., Hermanowska-Szpakowicz T., 2002. Przegl. Epidemiol., 56, 4, 595-604.

5. Hengge U. R., Tannapfel A., Tyring S. K., Erbel R., Arendt G., Ruzicka T., 2003. Lyme borreliosis. The Lancet, Infectious Diseases, 3, 489-500.

6. Hubalek Z., Halouzka J., Juricova Z., 2003. Longitudinal surveillance of the tick Ixodes ricinus for borreliae. Medical and Vet. Entomology, 17, 46-51.

7. Humair P-F., Gern L., 2000. The wild hidden face of Lyme borreliosis in Europe. Microbes and Infection, 2, 915-922.

8. International Scientific Working group on TBE, 2005. www.tbe-info.com/epidemiology/index.html.

9. Kolpy I., 1961. Obserwacje nad rozprzestrzenieniem i aktywnością Ixodes ricinus L. na terenie Pojezierza Warmińsko-Mazurskiego. Wiad. Parazytol., 7, 915-918.

10. Kondrusik M., Biedzińska T., Pancewicz S., Zajkowska J., Grygorczuk S., Świerzbińska R., Saniutycz-Kuroczycki S., Hermanowska-Szpakowicz T., 2004. Zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) w województwie białostockim i podlaskim w latach1993-2002. Przegl. Epidemiol., 58, 2, 273-280.

11. Kosik-Bogacka D., Kuźna-Grygiel W., Bukowska K., 2004. The prevalence of spirochete Borrelia burgdorferi sensu lato in ticks Ixodes ricinus and mosquitos Aedes spp. within a selected recreational area in the city of Sczecin. Ann. Agric. Environ. Med. , 11, 105-108.

12. Petko B., Siuda K., Stanko M., Tresova G., Karbowiak G., Fricova J., 1997. Borrelia burgdorferi sensu lato in the Ixodes ricinus ticks in Southern Poland. Ann. Agric. Environ. Med. , 4, 263-269.

13. Randolph S. E., Gern L., Nuttall P. A., 1996. Co-feeding ticks: epidemiological significance for tick-born pathogen transmission. Parasitology Today, 12, 12, 472-479.

14. Shaw S. E., Day M. J., Birtles R. J., Breitschwerdt E. B., 2001. Tick-borne infectious diseases of dogs. Trends in Parasitology, 17, 2, 74-80.

15. Siuda K., 1991: Kleszcze (Acari: Ixodida) Polski. Część I. Zagadnienia ogólne. Monografie Parazytologiczne. PWN, Warszawa, Wrocław.

16. Siuda K., 1993: Kleszcze (Acari: Ixodida) Polski. Część II. Systematyka i rozmieszczenie. Monografie Parazytologiczne, 12. PTP, Warszawa.

17. Sroka J., Chmielewska-Badora J., Dutkiewicz j., 2003. Ixodes ricinus as a potential vector of Toxoplasma gondii. Ann. Agric. Environ. Med. , 10, 121-123.

18. Stafford III K. C., Cartter M. L., Magnarelli L. A., Ertel S-H., Mshar P. A., 1998. Temporal correlations between tick abundance and prevalence of ticks infected with Borrelia burgdorferi and increasing incidence of Lyme disease. J. Clinical Microbiology, 36, 5, 1240-1244.

19. Stańczak J., Gabre R. M., Kruminis-Łozowska W., Racewicz M., Kubica-Biernat B., 2004. Ixodes ricinus as a vector of Borrelia burgdorferi sensu lato, Anaplasma phagocytophilum and Babesia microti in urban and suburban forests. Ann. Agric. Environ. Med. , 11, 109-114.

Indeks rycin:

Ryc. 1 Ixodes ricinus, samiec i samica (z prawej)

Ryc. 2 Gnatosoma kleszcza pospolitego

Ryc. 3 Nassane samice I. ricinus i nasiono rącznika pospolitego (z prawej)

Ryc. 4 Endemiczne rejony występowania KZM w Polsce (wg WHO)
Ryc. 5 Liczba zarejestrowanych przypadków zachorowań ludzi na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) w Polsce i krajach sąsiednich w latach 1990-2002

50473 Odsłon - Komentarze (0)

---

Images

---

Grupy obrazów - kliknij na folder:

kleszcze (6 Obrazy) kleszcze	pchły (2 Obrazy) pchły	komary (3 Obrazy) komary	Robaki i Pasożyty (8 Obrazy) robaki
Koty (3 Obrazy)	Psy (5 Obrazy)	VetriDerm - Zdrowa Skóra (5 Obrazy)